Identifying and using the solar Diurnal plane easily

Acknowledgement and corrections

An earlier version of this post made some mistakes including:

  • the huge blunder of confusing the plane defined by the solar Diurnal plane (defined below) with the ecliptic plane. Corrected thanks to shrI trasadasyu [TW].
  • an untested idea for identifying the plane defined by the Diurnal plane (defined below) by drawing a 23.5 degree line over the EW line – it was solidly dismissed thanks to shrI trasadasyu [TW].
  • wrong methods about tracking something close to the solar Diurnal plane using
    • a plank with a linear shadow
    • two sticks
    • sun rise and set poitions and a middle solar position.

Motivation

There was a long discussion about the following brAhmaNa of the taittirIyakas.

यत्पुण्य॒न्नक्ष॑त्रम् । तद्बट्कु॑र्वीतोपव्यु॒षम् । य॒दा वै सूर्य॑ उ॒देति॑ । अथ॒ नक्ष॑त्र॒न्नैति॑ । याव॑ति॒ तत्र॒ सूर्यो॒ गच्छे॑त् । यत्र॑ जघ॒न्यं॑ पश्ये॑त् । ताव॑ति कुर्वीत यत्का॒री स्यात् । पु॒ण्या॒ह ए॒व कु॑रुते । ए॒वं ह॒ वै य॒ज्ञेषु॑ञ्च श॒तद्यु॑म्नञ्च मा॒थ्स्यो नि॑रवसाय॒याञ्च॑कार ।। 6 ।। 2.1.5.2.1

(तैत्तिरीयब्राह्मणे सायणभाष्ये ऽत्र, भट्टभास्करभाष्ये ऽत्र)

The classical commentators (as well as modern shrauta and smArta ritualists familiar with ancient and modern astronomy I checked with) clearly require measurement of the time required by the sun to “reach” a certain point “behind” the position of a desired naxatra at sunrise. Of course, this means reaching a certain point on the sun’s daily path, [let’s say that it lies in something called the Diurnal circle (defined below)], which is comparable (say in altitude or proximity) to the point where the nakShatra was last seen.

Certain objections were raised, among which were (I paraphrase and correct misstatements):

  • “You cant see the “dirunal plane” with the naked eye! It’s hard to get! They did not have compass and divider.”
    • Response: This objection is addressed with this note. We will show that without needing to stare at the sun, and no fancy instruments, we get the Diurnal plane accurately.
  • “The ancestors at that point in time were not known to calculate.”
    • Response: Since a device for measuring time and ability to multiply and divide is all that is required, this we dismiss.
  • “It’s not as easy as you say. Try it.”
    • Response: Challenge accepted. See below.

Initial definitions

Celestial equatorial plane: Celestial equator and the plane corresponding to it is pictured below. celestial equator: 1. the great circle on the celestial sphere midway between the north and south celestial poles. 2. the great circle on the celestial sphere determined by extending the Earth’s equator to the celestial sphere. Daily motions of celestial objects occur in planes parallel to the celestial equator.

Diurnal circle: The apparent path of a star in the sky during one day due to the the rotation of the Earth. Diurnal circles are parallel to the celestial equator. Note that the diurnal circle for a day is NOT the ecliptic (a blunder in an earlier version of this post). Let the plane defined by the diurnal circle be called Diurnal plane.

Ecliptic: From the point of view of a person on Earth, the sun appears to travel through a path of constellations called the ecliptic. The plane corresponding to this is called the ecliptic plane. This is pictured below, in reference to the equatorial plane (specified by “cardinal directions” NSEW).

 

Getting the celestial equator plane

EW line lies within the equatorial plane. You of course need a third point to completely define the equatorial plane, and this is easy to be had using the apparent altitude of the Celestial north pole. A picture speaks a thousand words, so:

So just line the base of a plank along the EW line, then tilt it by the angle of the pole star. Now the plank is parallel to the celestial equatorial plane and the diurnal plane.

Getting the arc of the sun given the diurnal plane.

This is simple, but I say it explicitly just in case folks don’t get it at once.

  • Just use a stick lying flat on the Diurnal plane (a plank or a screen as described above), with its lower end fixed at a point. Draw a semicircle on the face of the Diurnal plane.  There – you have something corresponding to the diurnal arc.
  • At any point in time, you can note the position of the sun by moving the top of this stick (lying on the Diurnal plane as described above) so that it casts no shadow.
  • You can do fancy things like dividing the arc into 5*3 sections corresponding to the 5*3 muhUrta-s in a day, as described in the tattirIya brAhmaNa (तैत्तिरीयब्राह्मणे सायणभाष्ये ऽत्र, भट्टभास्करभाष्ये ऽत्र। ).

Projecting the position of a star on to the Diurnal plane (or plank)

Hold up a rectangular plank with the same orientation as the Diurnal plane – up to your eyes with one hand. Place another rectangular plank on it so that it’s base fully lies on the “Diurnal plane” plank, and so one of the points on its base overlies the center of the semicircle described in the “Getting the arc of the sun given the Diurnal plane” section. Now, you can move this “perpendicular” plank like you were moving a stick in the “Getting the arc of the sun given the Diurnal plane” section. Move it so that the naxatra you’re interested in is collinear with the “perpendicular” plank (you should hold the planks so that only the edge of the perpendicular plank is visible to you). See example where I sight and project a tree leaf below.

There – mark the position of the perpendicular plank. This radial spoke is where the sun must come to be in the position dictated by the brAhmaNa.

Predicting starset time

1. Measure the angular velocity of the star after it rises by measuring two positions an hour apart: v= (s2-s1)/1.
2. Find the angular position p of the star at a given time.
3. Get angular span s of horizon in the equatorial plane the star is in. (Simple by holding a plank parallel to the equatorial plane and sighting the star and points on both horizons.)
4. Use the above to determine when it sets. (s-p)/v .

 

Advertisements

देवनक्षत्राणां देवनक्षत्रवं कथम्?

प्रश्नः

२७ नक्षत्राणि प्रख्यातानि। तेषां सूचिर् अत्रास्ति।

ब्राह्मणांशो यथा – दे॒व॒न॒क्ष॒त्राणि॒ वा अ॒न्यानि॑ ।। य॒म॒न॒क्ष॒त्राण्य॒न्यानि॑ । कृत्ति॑का प्रथ॒मम् । विशा॑खे उत्त॒मम् । तानि॑ देवनक्ष॒त्राणि॑ । अ॒नू॒रा॒धा प्र॑थ॒मम् । अ॒प॒भर॑णीरुत्त॒मम् । तानि॑ यमनक्ष॒त्राणि॑ । यानि॑ देवनक्ष॒त्राणि॑ । तानि॒ दक्षि॑णेन॒ परि॑यन्ति । यानि॑ यमनक्ष॒त्राणि॑ ।। 12 ।। तान्युत्त॑रेण ।

तैत्तिरीयब्राह्मणं (यस्य सायणभाष्यम् अत्र) तेषु कानिचन देवनक्षत्राणीति निर्दिशति (कृत्तिकाः – विशाखाः), अपराणि यमनक्षत्राणीति। अस्य किं कारणम्? को न्यायः?

प्रयोजनम् प्रश्नस्य

नक्षत्राणि कर्मकालं निर्दिशन्ति। यथा प्राक्तन-ब्राह्मणम् –

यदत॑रन्न् । तत्तार॑काणान्तारक॒त्वम् । यो वा इ॒ह यज॑ते । अ॒मु स लो॒कन्न॑क्षते । तन्नक्ष॑त्राणान्नक्षत्र॒त्वम् ।। दे॒व॒गृ॒हा वै नक्ष॑त्राणि । य ए॒वव्वेँद॑ । गृ॒ह्ये॑व भ॑वति । यानि॒ वा इ॒मानि॑ पृथि॒व्याश्चि॒त्राणि॑ । तानि॒ नक्ष॑त्राणि । तस्मा॑दश्ली॒लना॑म श्चि॒त्रे । नाव॑स्ये॒न्न य॑जेत । यथा॑ पापा॒हे कु॑रु॒ते । ता॒दृगे॒व तत् ।

अयनचलनकारणेन काले काले ज्योतिर्विद्यापरिष्कारो ऽपेक्ष्यते। कथञ्चिदधुना यथा चन्द्रस्य कृत्तिकानक्षत्रसूचकं‌ खस्थानं न ह कृत्तिकासु वर्तते। एवं‌  दिनस्य नक्षत्रसंयोगे ज्ञातव्ये नक्षत्रमण्डलम् अन्तरा खभागान्तरम् एव द्रष्टव्यं स्यात्! अतो ऽस्मिन् निर्देशे ब्राह्मणकर्तॄणां ब्रह्मणश्चाभिप्रायो ऽवगन्तव्यः।

समाधान-प्रस्तावाः

  1. 2300BCE इति वर्षस्य परिसरे पुरो ऽवर्तन्त कृत्तिकाः विषुवसमये। तदा हि ब्राह्मणांशा इमय् आविरभवन्। पुरो वर्तमानाभ्यः कृत्तिकाभ्य आरभ्य नक्षत्राणाम् अर्धं देवनक्षत्रगुच्छम् इति निरदिशन्।
    1. आक्षेपः – उदगयने सूर्ये वर्तमाने देवानां दिनञ्चेत् तद्धि देवकर्मणां हितञ्चेन् ननूत्तरायणोचितनक्षत्राण्य् एव देवनक्षत्रत्वे चेयान्य् अभविष्यन्?
  2. 6000BCE इति वर्षस्य परिसरय् उत्तरायणारम्भे ऽवर्तन्त कृत्तिकाः। उत्तरायणं‌ हि तदा कृत्तिकादिनक्षत्रार्धेवर्तत सूर्यस्य। तेन हि देवनक्षत्रव्यपदेशोऽयं सङ्गतः।
    1. आक्षेपः – तैत्तिरीयश्रुतिस् ततोऽप्यर्वाचीनेति प्रमाणान्तराणि बहूनि। अन्येषु श्रुतिभागेषूक्तानि नक्षत्रस्थानानि तासाम् 4500BCE-तो  ऽर्वाचीनतां दिशन्ति।

 

Salute the dolphin (ursa minor) every night after sandhyAvandanam

Anglophones – English tips interleaved in the actual procedure for your benefit.

प्राक्कथनम् -ध्रुवे विस्मयः

अत्रास्मिन् देशे काले च शीघ्रमेव निशारभते। ह्यो यथासाधरणं रात्रौ यथाभ्यासं चलन् दूरवाण्यां रक्षितं रामायणं शृण्वन् खम् अपश्यम्। नित्यम् पश्याम्य् उद्यन्तं रुद्रम्, मृगशीर्षम् आर्द्राञ्च, प्रजापतिमपि। तत्र तत्र Castor, Pollox (पुनर्वसू) इत्यादीनि ऋक्षाणि, Cassiopeia, Taurus इत्यादीन्य् अपि मण्डलान्य् अपि पश्यामि, यथापेक्षं Google skymap इत्युपयुज्य। एवं सप्तर्षीमण्डलं पवित्रं दृष्ट्वा, ध्रुवे नक्षत्रे ऽपतद्दृष्टिः। अस्यास् ताराया महिम्नः स्मृत्या पुनरेव विस्मयो जातः। मनश्चक्षुषा नक्षत्रमण्डलानि ताम् परितः प्रदक्षिणं गच्छन्ति दृष्टानि। अयनचलनवशाद् ध्रुवस्थानीयऋक्षपर्याया अपि स्मृताः।
पुनरनेन ऋतप्रज्ञा यथापेक्षम् प्रावर्तत। स्मृतं सन्ध्यावन्दनम् कर्म, औपासनञ्चापि, प्रातस्सन्ध्यासु शयनाज् जायमानस्य पापस्य वारणार्थम् अधुना क्रियमाणः शीघ्रजागरण-यत्नविशेषः, पर्वसु स्थालीपाकः, ऋतुष्व् अग्रायणम्, वर्षासु सर्पबलिर् इत्यादीन्यपि। गतपर्वण्य् उषसि सानन्दं मन्त्रपुष्पं गायता दृष्टं चन्द्रग्रहणम् (Blue moon, a total lunar eclipse and a supermoon) अप्यस्मिन् स्मरामि। अस्या अद्भुत-प्राकृतिक-व्यवस्थाया भाग्यहम् इत्य् आत्मसाक्षात्कारोऽपि कश्चन। वन्दनीयो ध्रुव इति निश्चयो जातः।
ध्रुववन्दनम् इति किञ्चन कर्म ब्राह्मणेषु चोदितम् इति हरीशमहोदयाज् ज्ञातम्। तद्धि नित्यं तद्गृहय् अनुष्ठीयमानं दृष्टम् – तदधीनाभ्याम् बालाभ्याम् अपि। श्रुतिचोदितं चेन् मयाऽपि कार्यमेवेति निश्चयो मनस्य् आसीद् गतवर्षात्। किञ्च ज्ञानाभावादैतावन्नानुष्ठितम्। तत्कल्पान्वेषणे वीर्यवत्प्रयत्नो न पुरा विहितः। किञ्च तथा विधातुम् अद्य देवाः प्रैरयन्।

ध्रुवमण्डलस्य शिंशुमारता

वर्तमानकाले

नक्षत्रविन्यासस्मृत्यै नानाजनसमुदाया मनसि नाना चित्राणि कथानकानि चाकल्पयन्। यावनाः भल्लूकम् इव कल्पयन्ति ध्रुवमण्डलम्। अस्मत्पूर्वजास् त्वर्वाचीनाः शिशुमारम्  तत्पुच्छं वा (सायणशङ्करभाष्योल्लेखाव् अधः)! तदस्माकीनम् एव स्मृतिचित्रं‌ रोचतेतराम् मे व्यक्ततायाः। वीक्षध्वम् –

(यवनानाम् शिशुमारमण्डलान्तरम् Dolphinus इति वर्तत एव।, यथा –
Image result for ursa minor as a dolphin
)
अथवा
विष्णुसहस्रनामभाष्ये शङ्करः –
एवञ्च आरण्यके तैत्तिरीये सायणभाष्यान्विते ऽत्र

Ancient YV seers saw a different Polaris and dolphin tail

 
Quoting from the Wiki:

Currently Polaris is extremely well suited to mark the position of the north celestial pole, as Polaris is a moderately bright star with a visual magnitude of 2.1 (variable), and it is located about one degree from the pole.[16]

The previous pole star was Kochab (Beta Ursae Minoris, β UMi, β Ursae Minoris), the brightest star in the bowl of the “Little Dipper”, located 16 degrees from Polaris. It held that role from 1500 BC to AD 500 .[17] It was not quite as accurate in its day as Polaris is today.[17] Today, Kochab and its neighbor Pherkad are referred to as the “Guardians of the Pole” (meaning Polaris).[17]

On the other hand, Thuban in the constellation Draco, which was the pole star in 3000 BC, is much less conspicuous at magnitude 3.67 (one-fifth as bright as Polaris); today it is invisible in light-polluted urban skies.

My initial guess was that they would have seen Kochab (just 7 deg off). Ursa minor would still have been the shishumAra.
However, a related Twitter conversation suggests that Polaris was Thuban and the shiMshumAra was Draco:
Media preview
Observe how Draco can be visualized as shishumAra as well – you can make out a snout, tail and a dorsal fin (or ventral fin depending on orientation). Even Ursa Minor (whole or part) can be considered one half of the tail. One can even speculatively match the stars identified with the deity-components of the dolphin as listed in the veda and purANa quotes (eg- it would be tempting to match the 4 stars in the fin with the otherwise anatomically implausible “fore and hind legs” mentioned therein).

कल्पः

कल्पोऽपि विस्मयावहः। आरण्यके तैत्तिरीये सायणभाष्यान्विते ऽत्रोक्तःभट्टभास्करटीकायान्तु स्पष्टं विनियोगकाल्पोऽनुक्तः – किञ्च “दिवि भवो दिव्य” इति शिशुमारविवरणान् नक्षत्रमण्डलविशेषग्रहणं युज्यते। (मन्त्रेऽपि शिशुमारम् उद्दिश्य ध्रुवस्य क्षितिर् असीत्युक्तम् अवधेयम्)। ध्रुवमण्डलं शिशुमारं कल्पयतु। कोऽसौ शिशुमारः?
(Face Ploaris. Meditate on the dophin.)
यस्मै॒ नम॒स्
तच्छिरो॒ धर्मो॑ मू॒र्धानं॑
ब्र॒ह्म+उत्त॑रा॒ हनु॑र् य॒ज्ञोऽध॑रा॒
विष्णु॒र्॒ हृद॑यँ
सव्वँथ्स॒रः प्र॒जन॑नम्
अ॒श्विनौ॑ पूर्व॒पादा॑व्
अ॒त्रिर्मध्यं॑
मि॒त्रावरु॑णावपर॒पादा॑व्
अ॒ग्निः पुच्छ॑स्य प्रथ॒मङ्काण्ड॒न्, तत॒ इन्द्र॒स्, ततः॑ प्र॒जाप॑ति॒र्, अभ॑यञ् चतु॒र्थँ
स वा ए॒ष दि॒व्यश् शा॑क्व॒रश् शिशु॑मार॒स्
(ब्रह्माण्डपुराणस्य 23.101-104 इत्यनेन तोलनीयम् – यथोक्तमत्र।)
(Remember the benefit of knowing the dolphin)
तँ ह॒ य ए॒वव्ँ वेदाप॑ पुनर्मृ॒त्युञ्ज॑यति॒।
जय॑ति स्व॒र्गल्लो॒कन् नाध्वनि॒ प्रमी॑यते॒।
नाफ्सु प्रमी॑यते॒ नाग्नौ प्रमी॑यते॒ नान॒पत्यः॑ प्रमी॒यते॑। ल॒घ्वान्नो॑ भवति।
(Salute Polaris in the tail, made of agni, indra, prajApati and fearlessness)
ध्रु॒वस्त्वम॑सि। ध्रु॒वस्य क्षि॑तमसि।
त्वं भू॒ताना॒मधि॑पतिरसि॒। त्वं भू॒ताना॒ँ श्रेष्ठो॑ऽसि॒।
त्वां भू॒तान्युप॑ प॒र्याव॑र्तन्ते॒। नम॑स्ते॒ नम॒स्सर्व॑न्ते॒ नमः॑ । (22) ।। 19 ।

 

On padmAvat and punishing brothelwood

I haven’t seen the controversial padmAvat. I hear that it is a box office hit. It is no surprise that most people are idiots and/ or shameless in their adharma (which includes encouraging asat-kAvya). Since I endeavor not to belong to that category to the best of my abilities, I won’t pay to see the movie – though I might see it without paying sometime down the line – partly in order to study the enemy. Neither will I let my family be dragged into that cesspool (राजा राष्ट्रकृतं भुङ्क्ते राज्ञः पापं पुरोहितः।  भर्ता च स्त्रीकृतं पापं शिष्यपापं गुरुस्तथा।। ).

What are the objections to padmAvat?

  • “Padmavat movie depicts something not even in Malik Muhammad Jayasi’s original work – that the root cause of the invasion of Chittor was that the Brahmin purohit rAghava defected after he was caught being a sex pervert (peeping tom). In vengeance, he induces Alauddin to invade to capture Padmini.” – TW1. Jayasi’s work blamed a black-magic performing musician instead – TW2, SW. (“Evil Brahmin cause of Hindu suffering”. Such negative presentation – albeit muted- is familiar from “Baji Rao Mastani” depiction of conservative brAhmaNa-s and bAji’s mother.)
  • Fictional Muslim characters like Mehrunnisa and Khan are fabricated to show Muslims in good light. These characters are found neither in epic nor in history.
  • rAjaputra-s object to their revered queen being depicted in inappropriate behavior (a dance before men). Most others might not object, but I can sympathize. Would I want my mother or grandmother thus depicted? (No, our clan and the broader varNa have no tradition of social dances by women – unlike say the gujju-s.)

 

RIP-ing dead hindus

A note below I needed to recall on reactions to the death of a young and upcoming archaka gRhastha we knew. He was a good temple and gRhya ritualist who wouldn’t want to be caught dead (a literal as well as figurative choice of words) being treated as if he belonged to the corpse cult.

Actually, if there was something inappropriate said (albeit in ignorance, rather than obstinacy and ill-will), it was the ridiculous “Rest in Peace”. Now, to understand why, one would need to understand what the desert lunacies (where the phrase originates) consider to be the fate of the dead – the dead lie “resting” for a long long time until the day of judgement when they’re revived and judged. In contrast, hindu-s of most sorts believe that the dead keep moving – through the pitRloka where thrive on our grateful offerings, to svarga/ naraka/ vaikuNTha/ kailaasa etc.. and thence possibly back to earth. In other words, with “rest in peace” muttered by the ignorant, those with the “defect” of knowledge can’t but cringe at the effective “post-mortem conversion”.

अयोनौ निषिच्य प्रायश्चित्तम् (Applies to masturbation)

आपस्तम्बधर्मसूत्रेभ्यः –

अनार्यवपैशुनप्रतिषिद्धाऽचारेष्वभक्ष्याभोज्यापेयप्राशने शूद्रायां च रेतः सिक्त्वायोनौ च दोषवच्च कर्माभिसंधिपूर्वं कृत्वानभिसंधिपूर्वं वाब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेद्वारुणीभिर्वान्यैर्वा पवित्रैर्यथा कर्माभ्यासः

Pretty simple, right? 3 options. Of course, don’t forget that one needs to regain prayatatA beforehand. ( मूत्रं कृत्वा पुरीषं वा मूत्रपुरीषलेपानन्नलेपानुच्छिष्टलेपान्रेतसश्च ये लेपास्तान्प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति २३)

So, for people who don’t understand the sanskrit, an interpretive sub-summary of one option: To regain good status of ritual purity, wash off any stains and your feet, do Achamana, then do prokShaNa or snAna of yourself chanting the “ApohiShTha..” mantra.

Smirk all you like :-), but my intention here is to help young people interested in sticking to sadAchAra to the best of their abilities and circumstances.

 

सुरापाने प्रायश्चित्तम्

का सुरा? मद्यविशेषः।

  • तथा भविष्ये । “सुरा तु पैष्ठी मुख्योक्ता न तस्यास्त्वितरे समे ।”
  • मद्यं द्वादशविधं यथा पुलस्त्यः । “पानसं द्राक्षमाधूकं खार्ज्जूरं तालमैक्षवम् । माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥ समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु । द्वादशस्तु सुरा मद्यं सर्व्वेषामधमं स्मृतम् ॥” अनेन एकादशानां सुरात्वं निषेधयति मद्यशब्दो मदहेतुद्रव्यवचनः । अस्मादेव वचनात् नतु मद्यमात्रं सुराशब्दार्थः ।(इत्थं कल्पद्रुमे)
  • गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । यथैवैका तथा सर्व्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः ॥ (मनुस्मृतौ – केचन प्रक्षिप्त इति।) किञ्च – पश्चात् सुरा नाम मद्यभेद इति ज्ञायते – गौडीमाध्वीभिन्ना [अनुवादो ऽत्र] अतः वदन्ति – “त्रिविधा सुरेति गौडीमाध्व्योर्गौण- सुरात्वज्ञापनार्थम् । “
  • suraa is made from grains. (scotch, beer, whiskey, sake) Those made from molasses/ cane (rum), grapes (wine) are not surA – just madya.

पापम्

पतनीयेष्वन्यतमम् सुरापानम्।

असुरा-मद्यपानं न तावद् घातकम् इति स्पष्टम् प्रायेण –

  • It is quoted in Smṛtitattva (p. 225);—in Vīramitrodaya (Āhnika 548);—in Madanapārijāta (p. 814), to the effect that the Mādhvī and the Gauḍī are forbidden only for the Brāhmaṇa, not for the Kṣatriya and the Vaiśya; but they are forbidden for all the three higher castes during the period of studentship;—and in Smṛtisāroddhāra (p. 355). [अनुवादो ऽत्र]

कुतः पापम्?

  • सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्माद् ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ॥ … अमेध्ये वा पतेन्मत्तो वैदिकं वाप्युदाहरेत् । अकार्य्यमन्यत् कुर्य्याद्वा ब्राह्मणो मदमोहितः ॥ यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् । तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वञ्च स गच्छति ॥ (मनुस्मृतौ – केचन प्रक्षिप्त इति।)

परिस्थितिकलनम्

ज्ञात्वाऽपि सुष्ठु दोषगाम्भीर्यं ये पिबन्ति वै सुराम्, ते विरला एव।

किञ्च कलौ युगे प्रायेण धर्मशास्त्रेषु प्रधानभूतेष्व् अपि लोकानाम् अज्ञानम् महत्। ब्रह्मचर्ये च गुरवः प्रमादकराः। एवं बहवस् सुरापानदोषेणालिप्ताः। तेषाम् प्रामाणिकानाम् सन्मार्गम् प्रत्यानीतानाम् प्रायेण लघुतराणि स्युः प्रायश्चित्तानि –

  • गरुडपुराणे –
    • देशं कालं वयः शक्तिं पापं चावेक्ष्य यत्नतः ॥ १,१०५.४७ ॥ प्रायश्चितं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र योक्ता तु निष्कृतिः ।

रहसि कृतञ्चेत् पापम्, तन्निष्कृतिर् लघुतरा भवति। युक्तं‌ तत् – संविख्यातपापानाम् दुष्प्रभावो महत्तरो ननु। यथा –

  • गरुडपुराणे
    • विख्यातदोषः कुर्वीत गुरोरनुमतं व्रतम् ॥ १,१०५.४९ ॥ असंविख्यातदोषस्तु रहस्यं व्रतमाचरेत् ।
  • मनुस्मृत्युल्लेखो ऽधो दत्तः।

प्रायश्चित्तम्

  • आपस्तम्बधर्मसूत्रेषु (कल्प-कोशात्। )-
    • “सुरा – सुरापोऽग्निस्पर्शां (क्वतिथां) सुरां पिबेत् ३ …स्त्रीणां चैवम्”।
  • गरुडपुराणे (आङ्ग्लानुवादे ५५, १०५। मूलम् अत्र।)
    • विशिष्ट-निष्कृतयः
      • प्राणत्यागः
        • सुरापस्तु सुरां पीत्वा अग्निवर्णां द्विजोत्तमः ॥ १,५२.८ ॥ पयो घृतं वा गोमूत्रं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।
        • सुराम्बुघृतगोमूत्रं पीत्वा शुद्धिः सुरापिणः ॥ १,१०५.२४ ॥ अग्निवर्णं घृतं वापि चीरवास जटी भवेत् । व्रतं ब्रह्महणः कुर्यात्पुनः संस्कारमर्हति ॥ १,१०५.२५ ॥
        • ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् । न्यस्येदात्मानमग्नौ वा सुसमिद्धे सुरापकः ॥ १,२२२.५२ ॥
      • असंविख्यातदोषस्तु रहस्यं व्रतमाचरेत् । … त्रिरात्रोपोषणो हुत्वा कूष्माण्डीभिर्घृतं शुचिः ॥ १,१०५.५२ ॥ सुरापः स्वर्णहारी च रुद्रजापी जले स्थितः ।
      • तीर्थनिषेवणम्
        • ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । पापं तत्संगजं सर्वं गयाश्राद्धाद्विनश्यति ॥ १,८२.१७ ॥
        • तिरुपति-पापविनाशिन्यां स्नानम् (विवरणम् अत्र।) – शृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । इयं नदी महाभागे सदा पापविनाशिनी ॥ ३,२७.३ ॥ कलावित्थं विशालाक्षि महिमा दृश्यते भुवि । अत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दान मुत्तमम् । ततश्च ज्ञानमासाद्य विविष्णुलोकं स गच्छति ॥ ३,२७.७ ॥ गुरुस्त्रीगमनाच्चन्द्र अहल्यायां गतो हरिः । सुरापानाच्च शुक्रस्तु सुवर्णहरणाद्बलिः ॥ ३,२७.८ ॥ ब्रह्महत्यायाश्च रुद्रो नागो दत्तापहारकः । सूतस्य हननाद्रामो निर्मुक्तो ह्यत्र भामिनि ॥ ३,२७.९ ॥ नानेन सदृशं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । स्नानं कुरु महाभागे तेन सिद्धिं ह्यवाप्स्यसि ॥ ३,२७.१० ॥
    • धर्मनिष्ठे ब्राह्मणे पापस्यालेपः, साधारणप्रायश्चित्तेष्व् आश्रयः –
      • प्राणायामशतं कुर्यात्सर्वपापापनुक्त्ये । ओङ्काराभियुतं सोमसलिलप्रशनाच्छुचिः ॥ १,१०५.५४ ॥
      • अज्ञानकृतपापस्य नाशः सन्ध्यात्रये कृते ॥ १,१०५.५५ ॥ रुद्रैकादशजप्याद्धि पापनाशो भवेद्द्विजैः ।
      • वेदाभ्यासरतं शान्तं पञ्चयज्ञक्रियापरम् ॥ १,१०५.५६ ॥ न स्पृशन्ति हा पापानि चाशु स्मृत्वा ह्यपोहितः ।
      • जप्त्वा सहस्रगायत्त्रीं शुचिर्ब्रह्महणादृते ॥ १,१०५.५७ ॥
  • मनुस्मृतौ
    • इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यथाविधि । अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोधत ॥ … कौत्सं जप्त्वाऽप इत्येतद् वसिष्ठं च प्रतीत्य् ऋचम् । माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति ॥ [अनुवादो ऽत्र]
      • The ‘Kautsa hymn’ is that which was revealed to, and given out by, the sage Kutsa,—the eight verses beginning with ‘Ap naḥ shoshuchadadham, etc.,’ found in the Ṛgveda (1.97.1).
      • ‘The Vāsiṣṭha hymn consisting of the triad of verses beginning with “Prati.”’—The group of three verses, ‘prati’ being the opening word of the hymn.—‘Pratistomebhirupasaṃvasiṣṭhāḥ, etc.’ (Ṛgveda, 7.80.1).
      • ‘Māhitra hymn’—that revealed to the Mahitṛs,—this also consists of three verses, and contains the term ‘Mahitṛ’ (Ṛgveda, 10.185.1). Some people read ‘Mahendram’ (for ‘Māhitram’); and this would mean the forty-eight verses ‘Mahān Indra ojase, etc. etc.’ (Ṛgveda, 8.8.1),—which is also called the ‘Payḥ-Sūkta.’
      • ‘Śuddhavati verses’—‘Eto indrastavāṃśudhim śuddhena, etc.’ (Ṛgveda, 8.95.7).
    • प्रकाशं कृते पापे – सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् । तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात् ततः ॥ गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा । पयो घृतं वाऽ मरणाद् गोशकृद्रसमेव वा ॥ ९१ ॥ कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृत्निशि । सुरापानापनुत्त्यर्थं वालवासा जटी ध्वजी ॥ [अनुवादो ऽत्र]
  • अन्यत्र
    • Vaśiṣṭha (26.5).—‘Even a wine-drinker becomes pure, if he recites the hymn revealed to Kutsa—‘Apnaḥ, etc.’ and the hymn revealed to Vaśiṣṭha—‘Prati, etc.,’ the Māhitra hymn and the Śuddavatīs.’

      Viṣṇu (55.4).—‘By reciting the Aghamarṣaṇa hymn (and taking one meal of sacrificial food each day, for a month) a wine-drinker becomes freed from sin.’

      Yājñavalkya (3.303-304).—‘Having fasted for three days, having poured oblations of clarified butter, with the Kūṣmāṇḍa Mantras,—and reciting the Rudra hymn, standing in water, the wine-drinker and gold-stealer become purified; and afterwards a milch cow should be given away.’ [अनुवादो ऽत्र]

    • बृहस्पतिः – गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समा- चरेत् । तप्तकृच्छं पराकञ्च चान्द्रायणमनुक्रमात्